[44]

Dispositions ↗ Ansiklopedi incelemesi

İddialar ve uyarı

## Temel ayrımlar | Kavram | Açıklama | |---|---| | **Disposition (yatkınlık/eğilim)** | Bir nesnenin belirli koşullarda belirli bir davranış veya sonuç sergileme özelliğidir. Örneğin bir camın **darbe alınca kırılma yatkınlığı**. Yatkınlık, nesne fiilen kırılmasa bile ona atfedilebilir. | | **Stimulus condition (uyarıcı koşul)** | Yatkınlığın ortaya çıkmasını veya sınanmasını sağlayan koşuldur. Cam örneğinde bu, **camın darbeye maruz kalması** olabilir. | | **Manifestation (tezahür)** | Yatkınlık uygun uyarıcı koşulunda ortaya çıktığında gerçekleşmesi beklenen sonuçtur. Cam örneğinde bu, **kırılma**dır. | | **Mere possibility (salt olasılık)** | Yatkınlık atfı, nesnenin fiilen yaptığı bir şeye değil, uygun koşullar gerçekleşseydi ne yapacağına ilişkin olabilir. Bu nedenle yatkınlıklar, gerçekleşmemiş olası davranışlarla bağlantılıdır. Makale, nesnelerin yalnızca mümkün davranışları bakımından farklı görünmesinin yatkınlıkları gizemli kıldığını belirtir; yatkınlıkların bu olasılıksal niteliğinin ne anlama geldiği tartışmalıdır. | ## Yatkınlıkları ifade etme biçimleri - **Geleneksel (conventional) yatkınlıklar**, “kırılgan”, “çözünür” ve “yanıcı” gibi, uyarıcı koşulunu ve tezahürü açıkça belirtmeyen sıfatlarla ifade edilir. - **Kanonik (canonical) yatkınlıklar**, uyarıcı koşulunu ve tezahürü açıkça belirtir. Örnekler: - Darbe alınca kırılma yatkınlığı. - Yutulunca ölüme neden olma yatkınlığı. - Geleneksel bir yatkınlığın hangi kanonik yatkınlık ya da yatkınlıklarla açıklanacağı her zaman açık değildir. Örneğin kırılganlık için tezahürün kırılma, çatlama, parçalanma ya da çökme olup olmadığı; uyarıcı koşulunun vurulma, bükülme veya sallanma olup olmadığı belirsiz olabilir. - Makalede benimsenen **iki aşamalı yaklaşımda**, önce geleneksel yatkınlığın uyarıcı koşulları ve tezahürleri belirlenir; sonra ilgili kanonik yatkınlıkların analizi yapılır. ## Koşullu analiz ve karşı örnekler Basit Koşullu Analiz’e (**SCA**) göre, bir nesnenin \(C\) koşulunda \(M\) olma yatkınlığı vardır ancak ve ancak \(C\) olsaydı \(M\) olurdu. Örneğin: “Cam darbeye maruz kalsaydı kırılırdı.” Makalede SCA’ya yöneltilen karşı örnek türleri şunlardır: - **Fink (yatkınlığı geçici olarak oluşturan ya da ortadan kaldıran etken):** Ölü bir tele bağlanan bir cihaz, iletkenle temas edileceği sırada teli canlı hâle getirebilir. Tel temas edilseydi elektrik iletirdi, ama önceden canlı olmadığı için bu iletme yatkınlığına sahip değildir. - **Ters döngülü fink:** Canlı bir tel, iletkenle temas edildiğinde canlılık özelliğini kaybedebilir. Telin yatkınlığı bulunduğu hâlde ilgili koşullu ifade yanlış çıkabilir. - **Maskeleyici/antidot:** Ambalaj, darbeye maruz kalan kırılgan camın kırılmasını engelleyebilir; yatkınlığın kendisini ortadan kaldırmadan tezahür yolunu bloke eder. - **Taklitçi (mimicker):** Darbeye maruz kalan strafor bir kap, yakındaki bir kişinin tepkisiyle parçalanabilir; ancak bu, kabın darbe alınca kırılma yatkınlığına sahip olduğunu göstermez. Bu örnekler, fiilî koşullardaki olası sonucu yatkınlığın kendisiyle özdeşleştirmenin sorunlu olabileceğini gösterir. Fakat makalede SCA’nın bu örneklerle kesin olarak çürütüldüğü konusunda görüş birliği yoktur. ## Başlıca rakip analizler ve sınırları - **SCA’yı savunan yaklaşımlar:** Choi ve Gundersen gibi yazarlar, örneklerde hangi yatkınlığın söz konusu olduğunun yanlış belirlendiğini savunur. Örneğin cam, “ambalaj yokken darbeye maruz kalırsa kırılma” yatkınlığına sahip olabilir. Bu yaklaşımda finkler, maskeleyiciler ve benzeri etkenlerin bulunmadığı durumlar uyarıcı koşuluna eklenebilir. Bu savunmaya “Achilles’in topukları” ve “minkish” karşı örnekleri dâhil eleştiriler yöneltilmiştir. - **Lewis’in Revize Koşullu Analizi (RCA):** Yatkınlığı, nesnenin yeterince uzun süre koruduğu içsel bir özelliğin uyarıcı koşuluyla birlikte tezahüre neden olması üzerinden çözümlemeye çalışır. Bu yaklaşım finkleri ve ters döngülü finkleri ele almayı amaçlar; fakat makaledeki tartışmaya göre maskeleyiciler ve taklitçiler bakımından sorunlar sürer. Lewis ayrıca maskeleyicileri uyarıcı koşulundan dışlama ve tezahürü “belirli, doğrudan ve standart bir süreçle gerçekleşen kırılma” diye belirleme stratejilerine başvurur. - **Manley ve Wasserman’ın oransal yaklaşımı (PROP):** Yatkınlık, uyarıcı koşulunun tam olarak belirlenmiş örneklerinin uygun bir oranında tezahürün gerçekleşmesiyle açıklanır. Böylece karşılaştırmalı “daha yatkın” ifadeleri de açıklanabilir. Ancak uygun oranı belirlemenin, farklı koşulların ağırlıklarını saptamanın ve çoğunlukla aynı kardinalitedeki sonsuz örnek kümelerini karşılaştırmanın zor olduğu belirtilir. - **Vetter’in olanak anlayışı:** Standart görüşün aksine, bir yatkınlığı uyarıcı koşulu–tezahür çiftiyle değil, yalnızca tezahürle bireyleştirir; modal niteliğini de “\(x\), \(M\) yapabilir” biçimindeki **can** ifadesiyle açıklar. Uyarıcı koşulu bu görüşte yatkınlığı bireyleştirmez. Vetter, karşılaştırmalı yatkınlıkları farklı “durumlarda” tezahür etme sayılarıyla; tekil yatkınlık atfını ise bağlama bağlı olarak yeterince büyük bir oranla açıklamayı önerir. Makale, bu yaklaşımın Manley–Wasserman yaklaşımına benzer avantaj ve güçlükleri devraldığını ve aralarındaki temel farkın yatkınlık için uyarıcı koşulunun gerekli olup olmadığı olduğunu belirtir. ## Geleneksel yatkınlıklarda koşulların belirlenmesinin sınırları - Uyarıcı koşulu, bağlama göre değişebilir. “Arsenik zehirlidir” ifadesinde kastedilen, çoğu olağan bağlamda arsenik’in **insanlar tarafından yutulunca** zehirli olmasıdır; yalnızca “yutulma” değildir. - Bazı yaklaşımlar, anlamın veya bağlamın parçası olarak fink, maskeleyici ve benzeri etkenlerin yokluğunu da koşula ekler. - Bir yatkınlık birden fazla uyarıcı–tezahür çiftine karşılık gelebilir; buna **çok izli (multi-track)** yatkınlık denir. Örneğin kırılganlık için vurulma, gerilme, bükülme veya sallanma farklı uyarıcılar olarak önerilebilir. Bununla birlikte, bir yatkınlığın çok izli olup olmadığına karar verirken aynı uyarıcı koşulu anlayışını ve aynı ifade bağlamını korumak gerekir. “Zehirli”nin insanlara, köpeklere veya kuşlara göre farklı anlamları, tek başına aynı yatkınlığın çok izli olduğunu göstermez. - Çok izli yatkınlıklar konusunda uzlaşma yoktur: makale, çoğu metafizikçinin bunlara eğilimli olduğunu, Lowe’un ise yatkınlıkların çok izli olamayacağını savunduğunu aktarır. Makalenin sonraki çözümlemesi, tartışmayı sınırlamak için tek izli geleneksel yatkınlıklara odaklanır. - Geleneksel yatkınlıkların analizinde sıklıkla örtük bir **ceteris paribus** (“diğer koşullar aynıyken”) koşulu kullanılır. Örneğin kırılganlık, yalnızca darbe alınca kırılma değil, belirli standart koşullarda darbe alınca kırılma olarak açıklanabilir. Ancak bu koşulun nasıl belirtileceği tartışmalıdır; bazı eleştirmenler, uygun şekilde yorumlandığında analizin boş ya da totolojik hâle gelebileceğini savunur. **Kapsam notu:** Makale, yatkınlıkların, uyarıcı koşulların, tezahürlerin ve bunların salt olasılıkla bağlantısının çözümlemesi hakkında rakip görüşler sunar; bu konuda tek bir analiz üzerinde uzlaşma bildirmez. Burada aktarılanlar, sayfanın bu kavramlara ilişkin tartışmasıdır; yatkınlıkların ya da özelliklerin tümü için geçerli, tartışmasız bir ontoloji iddiası değildir.

Uyarı: Yatkınlık kuramları tartışmalıdır; her ToT’a fiziksel kapasite yüklenemez.